Không có giống Arabica tốt nhất cho mọi vùng: Bài học từ thử nghiệm 32 giống tại 17 quốc gia

Một giống cà phê có thể cho năng suất rất cao tại một vùng trồng nhưng lại giảm hiệu quả khi được đưa sang khu vực có khí hậu khác. Điều này không nhất thiết có nghĩa giống đó kém chất lượng. Có thể đơn giản là điều kiện môi trường không phù hợp với đặc tính sinh trưởng của nó.

Một nghiên cứu đăng trên Scientific Reports ngày 02/10/2026 đã phân tích dữ liệu từ thử nghiệm đa địa điểm quốc tế, đánh giá 32 giống Arabica tại 30 điểm trồng thuộc 17 quốc gia. Thay vì chỉ xếp hạng giống theo năng suất trung bình, nhóm nghiên cứu xem xét mối tương tác giữa kiểu gen và môi trường, đồng thời đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh gỉ sắt lá cà phê.

Kết quả cho thấy việc chọn giống cần trả lời hai câu hỏi: giống nào có tiềm năng tốt và giống đó thể hiện ra sao trong điều kiện khí hậu cụ thể?

Thử nghiệm đa địa điểm giải quyết vấn đề gì?

Trong nghiên cứu giống cây trồng, một giống thường được đánh giá tại một số điểm khảo nghiệm. Nhưng kết quả ở một địa điểm không đủ để dự đoán chắc chắn hiệu suất của giống ở nơi khác.

Hai vùng trồng có thể khác nhau về nhiệt độ trung bình, biên độ nhiệt ngày đêm, lượng mưa, độ ẩm và thời gian khô hạn. Những yếu tố này tác động đến sinh trưởng, khả năng ra hoa, phát triển quả và áp lực bệnh hại.

Thử nghiệm International Multilocation Variety Trial (IMLVT) do World Coffee Research phối hợp với các đối tác quốc tế triển khai từ năm 2015. Các giống Arabica được đưa đến những điểm khảo nghiệm khác nhau và đánh giá theo quy trình chung, nhằm hiểu rõ hơn sự khác biệt về năng suất và khả năng chống chịu bệnh giữa các môi trường.

Điểm quan trọng của thiết kế này là không chỉ hỏi giống nào đứng đầu bảng, mà còn xem thứ hạng của từng giống thay đổi thế nào khi điều kiện khí hậu thay đổi.

Tương tác kiểu gen và môi trường là gì?

Trong di truyền và chọn giống cây trồng, tương tác kiểu gen – môi trường (Genotype × Environment interaction, viết tắt G×E) mô tả hiện tượng các kiểu gen khác nhau phản ứng không giống nhau trước sự thay đổi của môi trường.

Ví dụ, giống A có thể cho năng suất cao hơn giống B ở vùng khí hậu mát, nhưng tại vùng nóng và ít biến động nhiệt độ, giống B lại thể hiện tốt hơn. Khi thứ hạng hoặc mức chênh lệch giữa các giống thay đổi theo môi trường, nhà nghiên cứu cần phân tích G×E thay vì chỉ dùng một con số năng suất trung bình.

Minh họa tương tác kiểu gen và môi trường Hai đường biểu diễn giả định đổi thứ hạng giữa hai môi trường, minh họa việc giống A tốt hơn giống B ở một môi trường nhưng kém hơn ở môi trường khác. Giống A A Giống B B Môi trường 1 Môi trường 2 Minh họa giả định về sự đổi thứ hạng, không phải dữ liệu của nghiên cứu
Khi các đường hiệu suất giao nhau, giống có lợi thế ở môi trường này có thể không còn lợi thế ở môi trường khác.

Đây là lý do không nên chọn giống chỉ dựa vào năng suất cao nhất được công bố ở một địa phương. Cần biết giống đó được thử nghiệm trong điều kiện nào và mức độ ổn định của nó qua nhiều môi trường.

Những giống nào thể hiện nổi bật trong nghiên cứu?

Trong 30 điểm khảo nghiệm, bốn giống có năng suất trung bình nổi bật là EC16 (Mundo Maya), H1 Centroamericano, Parainema và Ruiru 11.

Tuy nhiên, các giống không có cùng sở thích khí hậu:

  • EC16, Parainema và Ruiru 11: thể hiện tốt hơn tại các điểm trồng có điều kiện mát hơn và biên độ nhiệt ngày – đêm lớn.
  • H1 Centroamericano: có xu hướng phù hợp hơn với môi trường ấm và ổn định nhiệt hơn.
  • IPR103, Colombia 5 và S4808: được ghi nhận có năng suất khá cùng mức độ ổn định tương đối tốt giữa các điểm khảo nghiệm.

Ở đánh giá kết hợp năng suất và bệnh gỉ sắt, hai giống lai F1 là H1 Centroamericano và EC16, tiếp theo là dòng Parainema, cho thấy hiệu suất tổng hợp nổi bật. Cần phân biệt kết quả này với thứ hạng năng suất trung bình: một giống đứng cao về năng suất không nhất thiết có cùng thứ hạng khi tính đồng thời cả năng suất và bệnh hại.

Bệnh gỉ sắt không chỉ phụ thuộc vào giống

Nghiên cứu cũng cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh gỉ sắt lá cà phê có liên quan đến tổ hợp điều kiện khí hậu, trong đó có nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và khoảng thời gian khô giữa các đợt mưa ngắn hơn.

Điều này phù hợp với bản chất của bệnh gỉ sắt do nấm Hemileia vastatrix gây ra. Sự phát triển và lây lan của bệnh chịu ảnh hưởng bởi điều kiện môi trường, trạng thái tán lá, nguồn bệnh và đặc điểm di truyền của cây chủ.

Không thể lấy một yếu tố như nhiệt độ trung bình để dự đoán toàn bộ nguy cơ bệnh. Độ ẩm, lượng mưa, thời gian lá ướt và tính mẫn cảm của giống đều cần được xem xét.

Nhóm nghiên cứu ghi nhận các giống lai và những dòng được cải tiến có nguồn gen bổ sung nhìn chung đạt hiệu suất tốt hơn các giống Arabica thuần trong đánh giá kết hợp năng suất và bệnh gỉ sắt. Dù vậy, mỗi giống vẫn có mức độ thích nghi và độ ổn định khác nhau.

Điều gì cần cân nhắc trước khi đưa giống vào sản xuất?

Kết quả khảo nghiệm quốc tế không phải danh sách khuyến nghị có thể áp dụng nguyên xi cho mọi nông trại. Một giống lai F1 có thể có lợi thế về năng suất và sức chống chịu, nhưng việc nhân giống, giá cây giống, nguồn cung vật liệu trồng và yêu cầu kỹ thuật có thể làm thay đổi hiệu quả kinh tế.

Trước khi thay đổi giống trên diện rộng, cần xem xét:

  • Điều kiện nhiệt độ và biên độ nhiệt ngày – đêm tại vùng trồng.
  • Lượng mưa, độ ẩm và thời gian khô hạn trong năm.
  • Lịch sử bệnh gỉ sắt và các bệnh hại quan trọng tại địa phương.
  • Năng suất qua nhiều vụ, không chỉ một vụ thuận lợi.
  • Chất lượng hạt và kết quả đánh giá cảm quan nếu mục tiêu là cà phê chất lượng cao.
  • Khả năng tiếp cận cây giống, chi phí nhân giống và tính phù hợp với hệ thống canh tác.

Đối với Việt Nam, cần đặc biệt thận trọng khi diễn giải nghiên cứu này. Dữ liệu được khảo sát là Arabica, không phải bằng chứng trực tiếp để xếp hạng các giống Robusta đang trồng tại Tây Nguyên. Các vùng Arabica ở Việt Nam cũng cần được đánh giá bằng thử nghiệm địa phương, thay vì suy luận từ một điểm khảo nghiệm ở quốc gia khác.

World Coffee Research đang tiếp tục duy trì một phần mạng lưới khảo nghiệm đến năm 2030. Dữ liệu nhiều năm tiếp theo có thể giúp phân biệt rõ hơn giữa giống có năng suất cao trong điều kiện thuận lợi và giống có khả năng duy trì hiệu suất khi môi trường biến động.

Tài liệu tham khảo