Cà phê và nguy cơ sỏi thận: Nghiên cứu nói gì, có nên uống để phòng bệnh không?

Sỏi thận hình thành khi một số chất trong nước tiểu đạt nồng độ đủ cao để kết tinh. Trong các nghiên cứu về chế độ ăn và nguy cơ sỏi tiết niệu, cà phê là một trong những đồ uống được quan tâm. Một số kết quả cho thấy người uống cà phê có nguy cơ sỏi thận thấp hơn, nhưng điều đó không có nghĩa cà phê là thuốc phòng bệnh.

Muốn hiểu đúng kết quả này, cần phân biệt mối liên hệ quan sát được trong dân số với bằng chứng về quan hệ nhân quả, đồng thời xem xét vai trò của lượng nước uống và caffeine.

Sỏi thận hình thành như thế nào?

Nước tiểu chứa nhiều chất hòa tan như calcium, oxalate, phosphate và uric acid. Khi nồng độ một số chất vượt quá khả năng giữ chúng ở trạng thái hòa tan, tinh thể có thể hình thành và phát triển thành sỏi.

Nguy cơ chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố: lượng nước tiểu mỗi ngày, thành phần nước tiểu, chế độ ăn, tiền sử gia đình, bệnh chuyển hóa và một số tình trạng sức khỏe.

Các nghiên cứu về cà phê ghi nhận điều gì?

Một phân tích gộp đăng trên International Urology and Nephrology năm 2022 tổng hợp 7 nghiên cứu, gồm 772.290 người tham gia và 9.707 trường hợp sỏi thận. Nhóm có mức tiêu thụ caffeine cao nhất có nguy cơ mắc sỏi thận thấp hơn nhóm tiêu thụ thấp nhất; nguy cơ tương đối gộp được báo cáo là 0,68, với khoảng tin cậy 95% từ 0,61 đến 0,75.

Đây là kết quả đáng chú ý, nhưng cần hiểu đúng: phân tích gộp này chủ yếu tổng hợp dữ liệu quan sát. Nó cho thấy mối liên hệ thống kê, chưa chứng minh rằng tăng caffeine sẽ trực tiếp ngăn ngừa sỏi thận ở từng cá nhân.

Một nghiên cứu Mendelian randomization đăng trên American Journal of Kidney Diseases năm 2022 sử dụng dữ liệu di truyền từ UK Biobank và FinnGen. Kết quả cho thấy mức tiêu thụ cà phê và caffeine được dự đoán bằng di truyền có liên quan với nguy cơ sỏi thận thấp hơn. Thiết kế này giúp đánh giá quan hệ nhân quả tốt hơn nghiên cứu quan sát thông thường, nhưng vẫn có những giả định và giới hạn riêng, chẳng hạn ảnh hưởng của biến thể di truyền qua các con đường khác ngoài thói quen uống cà phê.

Vì sao cà phê có thể liên quan đến nguy cơ thấp hơn?

Một giả thuyết quan trọng là lượng dịch đưa vào cơ thể. Khi uống một thức uống có nước, tổng lượng dịch có thể tăng lên và góp phần làm tăng thể tích nước tiểu. Nước tiểu loãng hơn có thể giảm mức độ quá bão hòa của một số chất tạo sỏi.

Caffeine cũng có tác dụng lợi tiểu nhẹ trong một số điều kiện. Tuy nhiên, không nên suy diễn rằng tác dụng lợi tiểu đồng nghĩa với mất nước nghiêm trọng hoặc làm tăng nguy cơ sỏi ở tất cả người uống. Tác động thực tế còn phụ thuộc mức tiêu thụ caffeine, thói quen sử dụng và khả năng dung nạp của mỗi người.

Hiện chưa thể xác định chính xác tỷ lệ tác động của nước, caffeine hay các thành phần khác trong cà phê đối với mối liên hệ được quan sát.

Uống cà phê có thay thế được nước lọc?

Không nên xem cà phê là biện pháp bù nước duy nhất. Dù cà phê có đóng góp vào tổng lượng dịch, nước lọc vẫn là lựa chọn phù hợp để duy trì thói quen uống đủ nước trong ngày.

Với người có nguy cơ sỏi thận, mục tiêu quan trọng là tạo đủ lượng nước tiểu để hạn chế sự kết tinh. Hướng dẫn cụ thể cần căn cứ vào loại sỏi, bệnh nền, khí hậu, mức vận động và đánh giá của nhân viên y tế.

Những trường hợp cần thận trọng

• Người nhạy cảm với caffeine: có thể gặp hồi hộp, bồn chồn hoặc khó ngủ khi uống nhiều.
• Người bị tăng huyết áp chưa kiểm soát: nên trao đổi với bác sĩ về lượng caffeine phù hợp.
• Người có bệnh thận hoặc đang được hạn chế dịch: không tự tăng lượng nước hay cà phê khi chưa có chỉ định.
• Người từng bị sỏi thận: cần xác định thành phần sỏi và yếu tố nguy cơ để điều chỉnh chế độ ăn, thay vì tự áp dụng một lời khuyên chung.

Điều có thể rút ra từ bằng chứng hiện tại

Các nghiên cứu hiện có gợi ý rằng tiêu thụ cà phê hoặc caffeine có thể liên quan đến nguy cơ sỏi thận thấp hơn. Tuy nhiên, chưa đủ cơ sở để khuyến nghị người không uống cà phê bắt đầu uống nhằm phòng bệnh, hoặc khuyên người từng bị sỏi tăng caffeine.

Đối với sức khỏe thận, kiểm soát lượng nước uống, giảm natri khi cần thiết, duy trì chế độ ăn phù hợp và xử lý các yếu tố nguy cơ chuyển hóa vẫn quan trọng hơn việc trông chờ vào một loại đồ uống.

Cà phê có thể là một phần trong chế độ ăn của người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng không phải phương pháp điều trị hay phòng ngừa sỏi thận đã được xác lập.

Nguồn tham khảo

• Zhao, J., Huang, Y. & Yu, X. (2022). Caffeine intake and the risk of incident kidney stones: a systematic review and meta-analysis. International Urology and Nephrology, 54, 2457–2466. https://doi.org/10.1007/s11255-022-03295-1
• Yuan, S. & Larsson, S. C. (2022). Coffee and Caffeine Consumption and Risk of Kidney Stones: A Mendelian Randomization Study. American Journal of Kidney Diseases, 79(1), 9–14.e1. https://doi.org/10.1053/j.ajkd.2021.04.018
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Kidney Stones.