Cây che bóng trong vườn Robusta: Vì sao vườn trẻ và vườn già phản ứng khác nhau?
Trồng xen cây che bóng thường được nhắc đến như một giải pháp giúp vườn cà phê thích ứng với nắng nóng và biến động khí hậu. Nhưng nếu quan sát các vườn Robusta ở những giai đoạn sinh trưởng khác nhau, hiệu quả của cây che bóng không phải lúc nào cũng giống nhau.
Một nghiên cứu thực địa tại khu vực Đắk Hà, Kon Tum cũ, đã đưa ra một kết quả đáng chú ý: cây che bóng làm tăng năng suất rõ rệt ở nhóm vườn đang trong giai đoạn sinh sản trẻ, nhưng tác động không có ý nghĩa thống kê ở nhóm vườn sinh sản già.
133 nông hộ được đưa vào nghiên cứu
Le và cộng sự công bố nghiên cứu trên tạp chí Agronomy năm 2023. Nhóm tác giả khảo sát 133 trang trại Robusta, được lựa chọn ngẫu nhiên trong hai nhóm đất: đất thịt pha cát và đất sét. Các vườn tiếp tục được phân theo hai giai đoạn sinh sản và tình trạng có hoặc không có cây che bóng.
Ngoài năng suất, nhóm nghiên cứu còn lấy mẫu đất tầng mặt để phân tích 16 chỉ tiêu, bao gồm các đặc tính liên quan đến thành phần cơ giới, dinh dưỡng và khả năng trao đổi cation.
Ở nhóm vườn đang trong giai đoạn sinh sản trẻ, năng suất ghi nhận như sau:
| Nhóm đất | Có cây che bóng | Không có cây che bóng |
|---|---|---|
| Đất thịt pha cát | 4,4 tấn/ha | 3,3 tấn/ha |
| Đất sét | 4,2 tấn/ha | 3,4 tấn/ha |
Trong cả hai nhóm đất, các vườn có cây che bóng đạt năng suất cao hơn ở giai đoạn sinh sản trẻ. Khi tính chung, nghiên cứu báo cáo mức tăng khoảng 28%.
Nhưng ở nhóm vườn sinh sản già, chênh lệch không còn có ý nghĩa thống kê. Trên đất thịt pha cát, năng suất lần lượt là 4,0 và 3,5 tấn/ha; trên đất sét là 3,9 và 3,7 tấn/ha. Không thể từ các chênh lệch số học này kết luận rằng cây che bóng luôn làm tăng năng suất vườn già.
Điều gì có thể giải thích sự khác biệt?
Nhóm tác giả nhận thấy cây che bóng không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với các đặc tính đất được phân tích. Điều này gợi ý rằng tác động lên năng suất trong điều kiện nghiên cứu có thể liên quan nhiều hơn đến những thay đổi vi khí hậu quanh tán cà phê.
Tán cây lớn có thể làm giảm cường độ bức xạ trực tiếp, hạn chế các cực trị nhiệt độ và thay đổi độ ẩm không khí quanh cây. Tuy nhiên, mức độ tác động phụ thuộc vào cấu trúc tán, mật độ cây, lượng mưa, đất và giai đoạn sinh trưởng của vườn.
Không nên diễn giải kết quả này thành quy luật rằng vườn trẻ luôn cần che bóng còn vườn già không cần. Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt giữa hai nhóm vườn trong điều kiện khảo sát, chứ chưa xác lập một công thức che bóng áp dụng cho mọi vùng Robusta.
Che bóng nhiều chưa chắc tạo ra chất lượng tốt hơn
Một phân tích tổng hợp của Piato và cộng sự, công bố năm 2020, đã tổng hợp 30 nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của cây che bóng đối với Robusta. Kết quả cho thấy cây che bóng có thể cải thiện sinh trưởng và năng suất trong một số điều kiện, nhưng cũng tạo ra các đánh đổi về đặc tính sinh hóa và chất lượng đồ uống.
Phân tích này ghi nhận mức che bóng trên 30% có liên hệ với sự suy giảm chất lượng đồ uống trong tập hợp nghiên cứu được tổng hợp. Tác động còn phụ thuộc vào địa điểm, lượng mưa, tuổi cây và dòng giống Robusta.
Đây không phải ngưỡng kỹ thuật có thể áp dụng máy móc cho mọi vườn cà phê Việt Nam. Các nghiên cứu được tổng hợp đến năm 2019, trong khi điều kiện khí hậu, giống cây và cách quản lý vườn ở từng vùng có thể khác biệt đáng kể.
Đừng chỉ nhìn vào số cây trồng xen
Trong thực tế, hai vườn cùng có cây che bóng vẫn có thể tạo ra môi trường rất khác nhau. Một vườn có tán cây cao, thưa và được cắt tỉa định kỳ không giống một vườn có tán thấp, dày và cạnh tranh mạnh về nước.
Nếu muốn đánh giá hiệu quả che bóng, nên theo dõi đồng thời nhiều chỉ tiêu thay vì chỉ đếm số cây trồng xen:
- Độ che phủ tán: Ghi nhận diện tích tán cây che phủ trên mặt đất và mức ánh sáng thực tế đến tán cà phê.
- Nhiệt độ và độ ẩm: So sánh vi khí hậu ở khu vực có và không có cây che bóng trong cùng điều kiện thời tiết.
- Độ ẩm đất: Theo dõi độ ẩm ở các tầng đất phù hợp để nhận diện cả lợi ích giảm bốc hơi lẫn nguy cơ cạnh tranh nước từ cây trồng xen.
- Tuổi và trạng thái vườn: Không gộp vườn đang vào kinh doanh với vườn đã qua nhiều chu kỳ khai thác khi đánh giá năng suất.
- Chất lượng quả và hạt: Theo dõi tỷ lệ quả chín, kích thước hạt, khối lượng nhân và chất lượng cảm quan nếu mục tiêu là cà phê chất lượng cao.
Thử nghiệm trên từng khu vực trước khi mở rộng
Với những vườn đang cần thích ứng với nắng nóng, cây che bóng có thể là một thành phần hữu ích của hệ thống canh tác. Tuy nhiên, quyết định trồng xen cần tính đến tuổi vườn, loại đất, nguồn nước, đặc điểm bộ rễ của cây che bóng và khả năng quản lý tán.
Một cách làm thận trọng là bố trí khu vực thử nghiệm có đối chứng trong cùng vườn, giữ các yếu tố chăm sóc khác tương đối đồng nhất và theo dõi qua nhiều vụ. Cách này giúp người trồng biết lợi ích đến từ việc giảm bức xạ, thay đổi vi khí hậu hay chỉ là khác biệt vốn có giữa các khu đất.
Cây che bóng không phải một công tắc bật lên là năng suất tăng. Giá trị của nó nằm ở cách bố trí phù hợp với tuổi cây, đất và điều kiện khí hậu của từng vườn.
Đọc thêm các chủ đề canh tác và vùng trồng tại Thư viện kiến thức cà phê SAVINA.
Nguồn tham khảo
- Le, V. H., Truong, C. T., Le, A. H. & Nguyen, B. T. (2023). A Combination of Shade Trees and Soil Characteristics May Determine Robusta Coffee (Coffea canephora) Yield in a Tropical Monsoon Environment. Agronomy, 13(1), 65. https://doi.org/10.3390/agronomy13010065
- Piato, K. et al. (2020). Effects of shade trees on robusta coffee growth, yield and quality. A meta-analysis. Agronomy for Sustainable Development, 40, 38. https://doi.org/10.1007/s13593-020-00642-3