Cơ chế pháp lý của EUDR và yêu cầu tọa độ GPS
Quy định chống phá rừng của Liên minh Châu Âu (EUDR) là một bước đi pháp lý mạnh mẽ nhằm giảm thiểu dấu chân carbon và bảo vệ đa dạng sinh học toàn cầu. Theo đó, các nhà điều hành (operators) khi đưa cà phê nhân xanh hoặc các sản phẩm cà phê chế biến vào thị trường EU bắt buộc phải thực hiện quy trình đánh giá và giải trình thẩm định (Due Diligence).
Cốt lõi của quy định này yêu cầu doanh nghiệp chứng minh sản phẩm không liên quan đến hoạt động phá rừng hoặc suy thoái rừng sau mốc thời gian cố định là ngày 31/12/2020. Để làm được điều này, hồ sơ xuất khẩu bắt buộc phải đính kèm dữ liệu định vị địa lý chính xác:
- Đối với thửa đất dưới 4 ha: Yêu cầu cung cấp tọa độ GPS cụ thể của điểm đại diện.
- Đối với thửa đất từ 4 ha trở lên: Bắt buộc phải thiết lập ranh giới dạng đa giác (polygon) để mô tả chính xác diện tích và hình dáng hình học của thửa đất.
Thông tin định vị này sẽ được đối chiếu với hệ thống bản đồ vệ tinh của EU nhằm xác minh tình trạng rừng tại thời điểm mốc quy định, loại bỏ hoàn toàn các lô hàng có nguồn gốc từ đất lâm nghiệp bị chuyển đổi trái phép.
Đặc thù chuỗi cung ứng Việt Nam và rào cản số hóa
Tại Việt Nam, việc đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật số của EUDR gặp phải những trở ngại mang tính cấu trúc hệ thống. Hơn 90% sản lượng cà phê của Việt Nam được canh tác bởi các nông hộ quy mô siêu nhỏ và nhỏ tại khu vực Tây Nguyên. Đặc thù sản xuất này dẫn đến các thách thức lớn:
Sự phân mảnh đất đai và hồ sơ pháp lý
Diện tích canh tác trung bình của mỗi hộ gia đình thường rất nhỏ (dưới 1-2 ha) và bị phân mảnh thành nhiều mảnh nhỏ khác nhau. Nhiều nông hộ vẫn chưa hoàn thiện hoặc gặp khó khăn về mặt giấy tờ pháp lý đất đai như Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Việc thiếu tính đồng nhất trong quản lý địa chính gây khó khăn lớn cho việc xác định ranh giới pháp lý rõ ràng trên thực địa.
Thiếu hụt hạ tầng công nghệ
Nông dân tại các vùng sâu vùng xa hầu như thiếu hụt công cụ GPS chuyên dụng và chưa có kỹ năng số hóa để tự lập bản đồ đa giác cho vườn cây của mình. Việc thu thập dữ liệu thủ công từ hàng triệu nông hộ không chỉ tốn kém chi phí mà còn dễ phát sinh sai số kỹ thuật, khiến hồ sơ giải trình dễ bị hệ thống kiểm soát của EU từ chối.
Nếu không có sự hỗ trợ đồng bộ, một bộ phận lớn nông hộ nhỏ lẻ có nguy cơ bị loại ra khỏi chuỗi cung ứng xuất khẩu sang EU, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế và sự ổn định của toàn ngành.
Lộ trình thực thi mới nhất của EUDR
Nhận thấy những thách thức thực tế mà các nước sản xuất và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu phải đối mặt trong việc chuẩn bị hạ tầng kỹ thuật và cơ sở dữ liệu, Ủy ban Châu Âu đã điều chỉnh mốc thời gian áp dụng quy định này nhằm tạo độ trễ cần thiết cho chuỗi cung ứng chuyển đổi.
Lộ trình áp dụng cụ thể như sau:
- Doanh nghiệp quy mô lớn và vừa: Thời hạn bắt buộc tuân thủ và áp dụng đầy đủ các chế tài của EUDR bắt đầu từ ngày 30/12/2026.
- Doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ (SMEs): Được gia hạn thêm thời gian chuẩn bị và bắt đầu áp dụng từ ngày 30/06/2027.
Khoảng thời gian gia hạn này là cơ hội vàng để các doanh nghiệp xuất khẩu phối hợp với các cơ quan quản lý địa phương đẩy nhanh tiến trình xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa vườn trồng.
Giải pháp thích ứng cho cà phê Việt Nam
Để vượt qua rào cản kỹ thuật của EUDR, ngành cà phê Việt Nam cần triển khai các nhóm giải pháp đồng bộ từ cấp vĩ mô đến vi mô:
- Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về vườn trồng: Các cơ quan chức năng cần phối hợp với địa phương để số hóa bản đồ địa chính, lập bản đồ ranh giới rừng và tích hợp tọa độ các thửa đất trồng cà phê lên hệ thống quản lý chung.
- Ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc liên kết: Doanh nghiệp thu mua cần xây dựng các ứng dụng di động đơn giản để đại lý thu mua và nông dân có thể dễ dàng khai báo thông tin, định vị tọa độ thửa đất ngay tại thời điểm giao dịch.
- Thúc đẩy chuỗi liên kết nông hộ bền vững: Khuyến khích nông dân tham gia vào các hợp tác xã để chuẩn hóa quy trình quản lý, chia sẻ chi phí số hóa dữ liệu địa lý và tăng năng lực đàm phán pháp lý với các nhà nhập khẩu lớn.
